Berna Özbilen bernaozbilen@hotmail.com

THE SOUL OF MBİRA PAUL F.BERLINER

Mbira çalmayı öğrenmek için ya Afrikalı olmalı, ya da Afrikalı mbira müzisyenlerinin kalbini fethetmeniz, enstrümanı gerçekten sevdiğinizi göstermeniz ve uzun seneler orada kalmanız gerekir. Aksi takdirde mbira’yı yerli müzisyenlerden öğrenme şansını kaybedersiniz.
Paul F.Berliner tarafından yazılan The Soul of Mbira farklı bir kültür ve değişik bir enstrüman tanıma fırsatı veren ilgi çekici bir çalışma. Yazar bu çalışması ile ASCAP Deems Taylor Ödülünü almış. Northwestern Üniversitesi’nde etnomüzikoloji profesörü olan Paul F. Berliner hem iyi bir akademisyen hem de aktif bir müzisyendir. Shona’da gerçekleştirdiği alan kayıtlarından oluşan Shona Mbira Music (Nonesuch), The Soul of Mbira (Nonesuch) isimli CDler çıkarmıştır. Berliner, caz, doğaçlama sistemleri ve Afrika müziği üzerine uzmandır. Seneler boyu süren alan araştırmaları sonucu Shona toplumunun ve mbira enstrümanının sırrını çözmüş, birbirinden ilginç anılar, hikayeler ve akıcı anlatımıyla zevkle okuyabileceğimiz bir kitap çıkarıyor karşımıza. Atalardan yadigar kalan bu müziği Shona yerli müzisyenlerinden tüm zorluklara rağmen dersler alarak öğrenmiş, onları benimsemiş, kendini Shonalı hissetmiş ve o toplumun insanı gibi onlarla çalmış, kendini o derece geliştirmiş ki Afrikalı müzisyenlerle konserler vermiş, ve sonunda mbira virtüözü olarak anılmaya başlamıştır. Bir etnomüzikoloğun dikkatini çekebileceği gibi Berliner’ın yazarken tarih, coğrafya, etnografi, antropoloji ve organoloji gibi çeşitli disiplinlerden yararlanması kitabın daha büyük bir kitleye hitab etmesini sağlıyor. Değişik bir enstrüman, farklı bir kültür tanıma fırsatını sunmasının yanısıra alan araştırmasına meraklı kişiler için de ideal bir rehber niteliğinde.
Mbira ataların enstrümanı olarak kabul edilirken, mbira müziği müzisyenlerin yaşamlarında önemli rol oynayan ataların ruhlarına ait bir müziktir. Kitabın adı Mbira’nın Ruhu da buradan gelmektedir. Genel olarak Zimbabwe Shona toplumunun müziği ve geleneklerini anlatan kitap, Berliner tarafından dokuz bölüme ayırılır. Çalışmasıyla ilgili genel bilgilerin verildiği giriş bölümü, ardından Afrika mbira’sı ve Shona müziği, Shona mbirasına genel bakış, mbira müziğinin doğası, performans: Shona mbira topluluğu ve mbira ile müzisyen ilişkisi, mbira çalmayı öğrenmek, şiirsel şarkı metinleri, mbira kanunu: müziğin değişen statüsü ve icracıların yaşamında mbira gibi konular kitabın başlıca bölümleri arasında. Enstrümanın yapımı, akordlanması, şiirsel şarkı metinleri ile ilgili konularda fotoğraflar ve grafiklere yer verilmiş.
Mbira’nın Afrika’da ortaya çıkışından Paul Berliner kitabında şöyle bahsediyor: Avrupalı misyonerlerin günlüklerinde bahsettiğine göre Shona’lılar demircilikle uğraşmaları sonucu 16. yüzyılda bu enstrümanı yapmışlardır. Shona mbira’sıyla ile ilgili çeşitli hikaye ve masallar olup bunlar sözlü gelenekle ve folklorla günümüze ulaşmıştır. Geçmişten günümüze yaşlı insanlar sözlü geleneğin temsilcileri olmuştur. Shona inancına göre ataların ruhları bu müziği duymaktan memnun olmaktadır, belki de bu müziğin devam ettirilme sebeplerinden bir tanesi de budur.

Kitaba ismini veren bu büyülü enstrümanı biraz tanıyalım. Mozambique ve Zimbabwe’nin antik bir enstrümanı olup Afrika’nın bazı bölgelerinde orjini mitolojiye dayanır. Mbira türü enstrümanlara lamelafon denir. Mbira; ses tahtası üzerinde çeşitli uzunluktaki metal veya bambu parçalar ve Afrika’ya özgü vızıltı sesi veren bir parçadan meydana gelir. Vızıltı sesi müziğe buğulu bir hava katarken bu parça sayesinde enstrümanın tınısı Afrika’ya özgün bir yapıya bürünür. Enstrümanın sesini çoğaltmak amacıyla bir çanak veya sukabağından yapılmış rezonatörden yararlanılır. Mbira’nın standart bir boyutu yoktur. Taşıması kolay çok küçükleri olduğu gibi, büyük boyları da olan bir enstrümandır. Mbira ustaları birbirinden farklı süsleme ve tasarımlarla enstrümanı üretirler. Mbira Zimbabwe’de çalınan lamelafon için kullanılan isimdir. Benzer enstrümanlar Afrika’nın çeşitli bölgelerinde farklı isimlerle karşımıza çıkar. Kongo’da likembe, Kenya’da kalimba ve Rhuanda’da ikembe bunlardan bazılarıdır. Berliner’ın kitabında bahsettiği kalimba genç insanlar tarafından çalınır.. Yöresel dilin etkisiyle -embira- şeklinde okunur. Sağ ve sol elin baş parmaklarının sürekli vuruşlarıyla çalınması sebebiyle parmak piyanosu adıyla da bilinen mbira’lar, özellikle güney Afrika’da Zimbabwe’nin Shona bölgesinde çok yaygın bir enstrümandır. Shona dini törenlerinin vazgeçilmez bir parçası olup ataların mbira’sı anlamına gelen mbira dzavadzimu ayinlerde kullanılan bir türdür. Aynı zamanda tedavi amacıyla da çalınmaktadır. Solo veya vokal eşlikli icra edilir. Atalardan kalan mirası devam ettirmek adına bu antik enstrümanın öğretimine çok önem vermişler, nesilden nesile eğitimini gelenek haline getirmişlerdir. Öğretimi usta-çırak ilişkisine dayanır. Çoğu zaman babadan oğula öğretilmiştir ve repertuar nesillerdir değişiklik göstermemiştir. Müzik polifonik bir yapıya sahiptir. Dans ve doğaçlama bu müziğin tamamlayıcı önemli iki öğesidir. Günümüzde sadece Afrika’da değil, popülerliğinin artmasıyla New England Konservatuarı gibi bazı üniversitelerde de öğretilmek üzere kurslar açılmış, Berkeley, CA.Seattle, WA. Chicago, IL. So. Whidbey Island, WA. Medford’da workshoplar düzenlenmektedir.
Mbira ve müziği üzerine yapılan belki de en değerli çalışmalardan biri olan bu kitapta yer alan yaşanmış hikayeler müzikle alakalı olsun, ya da olmasın herkesin ilgisini çekmeyi başaracak nitelikte. Özellikle etnomüzikoloji ve alan araştırması konularıyla ilgilenen kişiler için kaçırılmaması gereken bir fırsat. Kitapta eksikliğini hissedebileceğiniz tek şey müzik. Alan araştırmasında kaydedilen müziklerden düzenlenmiş bir CDsi bulunsaymış yazarın başarılı anlatımıyla bir bütünlük sağlanmış olacaktı. Fakat mbira müziğini çeşitli müzik marketlerden bulabileceğiniz gibi aynı zamanda kitabı da bulabileceğiniz İTÜ Müzik İleri Araştırmalar Merkezi Kütüphanesinde de dinleyebilirsiniz.

Referanslar:
*Kaemmer E., John. “Music of the Shona of Zimbabwe”. The Garland Encyclopedia of World Music: Africa. Vol. 1. Garland Publishing, Inc. New York and London 1998.
*David Locke. “Africa/Ewe, Mande, Dagbamba, Shona, Baaka”. Worlds of Music; An Introduction to the Music of the World’s Peoples. Schirmer Books. NY, 1996. s.121.
*http://www.communication.northwestern.edu/performancestudies/faculty/Paul_Berliner/
(2003)
*http://membres.lycos.fr/musicand/INSTRUMENT/ETHNIC/SANZA.htm
(2002)
*http://jetucker_2.tripod.com/music_instruments/percussion/africa/lamellophone.html
(2004)
Görsel Kaynaklar:
*http://membres.lycos.fr/musicand/INSTRUMENT/ETHNIC/SANZA.ht (2002) & *http://www.zimfest.org/2002/photos-frames.html(2002)